Izvor fotografije: Shutterstock.com
Alzheimerova bolest je najčešći oblik demencije. Dugi niz godina istraživači su vjerovali da je njen glavni uzrok nakupljanje toksičnih proteina. Međutim, novija saznanja ukazuju da problem možda ima drugačije porijeklo, tačnije u krvotoku.
Suprotno rasprostranjenom mišljenju, demencija se ne odnosi samo na pamćenje. Zamislimo mozak kao automobil. Da bi pravilno funkcionisao, ovaj složeni sistem zavisi, između ostalog, od motora, odnosno naših neurona kao centralne komponente, i sistema cijevi, odnosno moždanog krvotoka, koji motoru doprema gorivo u vidu kiseonika i hranljivih materija. Kako starimo, ova mašinerija se troši. Ako se cijevi oštete, pojavljuje se rđa. Ako motor počne da otkazuje, to utiče na rad cijelog vozila i neizbježno dovodi do njegovog prijevremenog propadanja. Kod Alzheimerove bolesti, tu rđu karakteriše nakupljanje dva toksična proteina: amiloidnih plakova i tau vlakana, koji dovode do pada kognitivnih sposobnosti, uključujući pamćenje.
Međutim, više zapažanja dovodi u pitanje ulogu ovih proteina. Zato postaje ključno utvrditi šta uzrokuje ovu rđu i odakle ona potiče.
Amiloidna hipoteza
Dugi niz godina farmaceutska istraživanja Alzheimerove bolesti bila su usmjerena na amiloidnu hipotezu, odnosno na jedan oblik ove rđe. Prema toj hipotezi, nakupljanje beta-amiloidnih proteina u mozgu u obliku plakova smatra se primarnim uzrokom demencije.
Beta-amiloidni protein se prirodno uklanja putem krvi i limfnog sistema ili ga unutar mozga razgrađuju zaštitne ćelije, mikroglija i astrociti, kao i određeni enzimi. Poremećaj u ovim mehanizmima čišćenja, u kombinaciji sa proizvodnjom beta-amiloida, dovodi do njegovog nakupljanja i stvaranja plakova. Smatra se da dugotrajna izloženost ovom proteinu tokom više decenija oštećuje neurone i uzrokuje gubitak pamćenja.
Ipak, dva velika otkrića dovela su ovu hipotezu u pitanje:
- Prisustvo plakova kod zdravih ljudi: značajno nakupljanje plakova otkriveno je kod osoba koje nemaju nikakva kognitivna oštećenja. Važno je razumjeti i da je amiloid protein koji se može prirodno stvarati kao odgovor na virusnu infekciju ili upalu.
- Ograničenja novih terapija: nedavno su razvijeni ljekovi poput lecanemaba i aducanumaba koji direktno razgrađuju ove plakove. Međutim, čak i kada se amiloid gotovo potpuno ukloni, kognitivno propadanje nastavlja se približno istom brzinom kao kod starijih terapija, koje su pritom jeftinije i bolje se podnose.
Ovi nalazi upućuju na novu mogućnost: amiloidni plakovi možda nisu izvor problema, već posljedica neke dublje abnormalnosti.
Ali odakle onda potiče početna upala koja dovodi do nakupljanja proteina?
Ako se vratimo našoj metafori, uporno skidanje rđe sa automobila ne rješava problem koji tu rđu izaziva. Kada je šteta već nastala, životni vijek vozila je trajno promijenjen. Zato fokus mora biti na prevenciji i ranom otkrivanju prvih znakova trošenja.
Tu na scenu stupaju biomarkeri, biološki pokazatelji koji mogu pomoći da se bolest prepozna prije pojave simptoma, sa ciljem da se problem prati sve do njegovog pravog izvora.
Značaj krvnog sistema
U tom kontekstu, moždani vaskularni sistem našao se pod sve većom pažnjom naučnika. U skladu sa našom metaforom, ako su cijevi koje dopremaju gorivo oštećene, rad motora slabi, a čitava mašinerija na kraju otkazuje.
Na isti način, pravilno funkcionisanje mozga zavisi od vaskularnog sistema koji neuronima doprema kiseonik i hranljive materije. Tokom posljednje decenije pojavila se nova hipoteza: određena stanja, poput vaskularnih bolesti, hipertenzije ili dijabetesa tipa 2, oštećuju krvne sudove i stvaraju žarišta upale. Osim što ograničava dotok krvi u mozak, smatra se da upala može da podstakne i nakupljanje beta-amiloida, što na kraju dovodi do odumiranja neurona.
Brojna važna otkrića podržavaju ovu hipotezu. Danas se vaskularne abnormalnosti, poput promjena u dinamici protoka krvi, odnosno smanjenog protoka i volumena krvi, kao i prisustva krvarenja, prepoznaju kao rani znaci Alzheimerove bolesti.
Pored toga, jedan od najobuhvatnijih pregleda literature o demenciji nedavno je pokazao da bi određeni faktori rizika mogli biti povezani sa čak 45% slučajeva demencije. Značajan dio tih rizika direktno je povezan sa vaskularnim zdravljem. Među njima su visoke vrijednosti LDL holesterola, fizička neaktivnost, dijabetes tipa 2, pušenje, visok krvni pritisak, prekomjerna konzumacija alkohola i gojaznost.
Zajedno, ovi faktori imaju veliki značaj i u znatnoj mjeri doprinose riziku od razvoja nekog oblika demencije. Djelovanje na njih pruža konkretne mogućnosti za prevenciju ili liječenje tokom života, čime se smanjuje opterećenje mozga.
Svi ovi nalazi ukazuju na ključnu ulogu vaskularnog sistema u razvoju Alzheimerove bolesti. Trenutni izazov jeste što preciznije opisati stanje vaskularnog sistema u ranoj fazi, čak i decenijama prije postavljanja dijagnoze, kako bi se prepoznale promjene koje vode ka bolesti.
Iako se odnos između vaskularnog sistema i demencije danas sve detaljnije proučava, i dalje postoji značajan nedostatak preciznih podataka o ovoj temi.
Ka sveobuhvatnijem pristupu koji prevazilazi amiloid
Srećom, istraživanja se sve više usmjeravaju i na faktore koji nisu povezani sa amiloidom, a koji mogu imati ulogu u nastanku bolesti.
Između ostalog, čini se da tau protein ima važnu ulogu. Međutim, pažnju naučne zajednice privlače i drugi mehanizmi: uloga imunološkog sistema, poremećaji funkcije mitohondrija i problemi u komunikaciji između neurona.
Danas sve više naučnika predlaže multifaktorski pristup, prema kojem različiti aspekti bolesti međusobno djeluju umjesto da funkcionišu izolovano.
Pojava novih vaskularnih biomarkera podržava ideju da je oštećenje krvno-moždane barijere povezano sa Alzheimerovom bolešću. Na primjer, otkriće da određene ćelije iz krvnog sistema prodiru u centralni nervni sistem, što bi u našoj metafori značilo da cijevi propuštaju, povezano je sa kognitivnim propadanjem i prisustvom amiloidnih plakova.
Pored toga, zahvaljujući unapređenju tehnika snimanja i sve većoj primjeni vještačke inteligencije u biomedicinskim istraživanjima, zdravlje mozga danas možemo procjenjivati mnogo brže i osjetljivije nego ranije.
Postepeno se približavamo pronalaženju načina da ovu bolest savladamo.
Dok čekamo razvoj novih terapijskih pristupa, najbolji način da zaštitimo mozak jeste da se usmjerimo na ono na šta možemo da utičemo. Drugim riječima, treba održavati svoj automobil u dobrom stanju tako što ćemo tokom života ostati fizički i društveno aktivni.
Izvor: theconversation.com
