Prof. Dr. Danilo Nikolić, jedan je od istaknutih stručnjaka u Crnoj Gori u oblastima brodskih pogonskih sistema, primjene fosilnih i alternativnih goriva, dekarbonizacije brodarstva i zaštite životne/morske sredine. U domaćoj i međunarodnoj akademskoj i stručnoj javnosti prepoznat je po dugogodišnjem doprinosu razvoju pomorskog obrazovanja, istraživanja i međunarodne saradnje.
Njegova profesionalna biografija obuhvata naučna i stručna usavršavanja na prestižnim međunarodnim institucijama, uključujući KEIO University u Tokiju, Japan, i University of Michigan u Ann Arboru, SAD, u oblastima primjene fosilnih i alternativnih goriva zapogon motora sa unutrašnjim sagorijevanjem. Bio je rektor Univerziteta Crne Gore i dekan Pomorskog fakulteta Kotor, a obavljao je i niz važnih stručnih i javnih funkcija. Predsjednik je Komiteta za naftu i gas pri Institutu za standardizaciju Crne Gore, spoljni član Naučnog vijeća za promet Hrvatske akademije znanosti i umjetnosti, a bio je i predsjednik Savjeta Agencije za zaštitu životne sredine Crne Gore. Ovom prilikom, specijalno za pomorstvo.info, govori o obavezama Crne Gore u procesu evropskih integracija, budućnosti pomorskog obrazovanja, dekarbonizacji u brodarstvu, zaštiti morske sredine i izazovima koji očekuju crnogorski pomorski sektor.
…..
Kao dugogodišnji stručnjak za energetsku efikasnost u brodarstvu i zaštitu životne sredine sa izvanredno korisnim međunarodnim vezama i još korisnijim projektima iz oblasti takozvanog “održivog brodarstva”, kako vidite budućnost globalne flote na morima i okeanima i šta smatrate da će se dešavati u daljem toku energetske tranzicije sa proklamovanim ciljevima o plovidni “čistim” gorivima i optimističkom programu Međunarodne pomorske organizacije (IMO) Net-Zero 2050?
IMO strategija je postavila veoma ambiciozan, ali istovremeno neizbježan pravac razvoja međunarodnog brodarstva – ugljenično neutralan do 2050. godine. To je
istorijski važan zaokret, jer brodarstvo ulazi u fazu u kojoj se ekonomska konkurentnost više neće mjeriti samo cijenom transporta i pouzdanošću usluge, već i ugljeničnim intenzitetom goriva, energetskom efikasnošću i sposobnošću kompanija da se prilagode novim regulatornim i tržišnim uslovima.
Budućnost globalne flote ne vidim kao jednostavan prelazak na jedno gorivo. Takvo gorivo, barem u ovom trenutku, ne postoji. Realniji scenario je dugoročna tehnološka, regulatorna i infrastrukturna tranzicija u kojoj će se paralelno koristiti više rješenja, zavisno od vrste broda, dužine plovidbe, dostupnosti goriva, cijene goriva/energije, lučke infrastrukture i sigurnosnih zahtjeva.
U kratkom roku najveći i najbrže ostvarivi efekti neće doći samo od novih goriva, već od povećanja energetske efikasnosti postojeće flote. Drugim riječima, prvi korak energetske tranzicije nije samo zamjena goriva, već smanjenje ukupne potrebe broda za energiom.
Dekarbonizacija brodarstva nije samo tehničko pitanje, već je istovremeno pitanje globalne politike. Upravo zato ne iznenađuje što je usvajanje globalnog IMO Net-Zero Framework-a odloženo za 2026. godinu.
Ipak, mislim da je smjer nepovratan. Evropska unija je već uključila pomorski sektor u EU ETS i počela primjenu regulative FuelEU Maritime, čime se tržištu šalje vrlo jasna poruka da brodovi, kompanije i luke koje budu imale niži ugljenični intenzitet biće konkurentnije, dok će visoke emisije gasova staklene bašte sve više predstavljati finansijski i reputacioni teret.
Za male pomorske zemlje, uključujući Crnu Goru, ovo nije samo izazov, već i razvojna šansa. Ne možemo proizvoditi velike brodove, niti diktirati globalne trendove, ali možemo razvijati znanje, obrazovati kadar, modernizovati luke, učestvovati u zelenim koridorima i pripremati pomorski sektor da bude dio evropske i globalne tranzicije prema niskougljeničnom brodarstvu.
Bili ste tokom protekle decenije i duže inicijator i spiritus movens u 25 (dvadeset pet) međunarodnih projekata ukupne vrednosti preko 3,5 miliona eura, od kojih su neki u toku implementacije. Koliko su ove brojke tačne i o kakvim se projektima tačno radi?
U proteklom periodu bio sam uključen, zajedno sa svojim saradnicima, u više međunarodnih projekata koji su, po mom mišljenju, imali značajan uticaj na razvoj Pomorskog fakulteta u Kotoru, ali i na šire pozicioniranje Crne Gore u evropskim tokovima savremenog pomorskog obrazovanja, istraživanja i održivog razvoja.
Ti projekti nisu bili sami sebi cilj, već instrument za izgradnju konkretnih kapaciteta, uključujući usklađivanje nastavnih planova i programa sa STCW konvencijom, razvoj novih studijskih programa i programa cjeloživotnog učenja (ljetnje škole) na engleskom jeziku, obezbjeđivanje savremene nastavne opreme i istraživačke infrastrukture, mnogobrojna međunarodna partnerstva i jačanje veza između akademske zajednice i pomorske privrede.
Tematski posmatrano, ovi projekti se mogu grupisati u nekoliko ključnih oblasti:
modernizacija pomorskog obrazovanja i internacionalizacija Fakulteta; zaštita morske sredine i monitoring zagađenja; energetska efikasnost, alternativna goriva i dekarbonizacija pomorskog transporta; razvoj plave ekonomije, inovacija i preduzetništva; cirkularna ekonomija kroz recikliranje morskog čvrstog otpada i valorizacija biotpada za proizvodnju biogoriva; primjena digitalnih tehnologija, senzora, robotike i pametnih sistema u pomorstvu i zaštiti životne sredine.
Trenutno su aktivni, EU ko-finansirani (Interreg IPA i Erasmus +), projekti koji su direktno vezani za održivo pomorstvo, dekarbonizaciju, zaštitu mora i razvoj plave ekonomije. Među njima su GREENROUTES, koji se bavi razvojem zelenih pomorskih koridora za kruzere i trajekte u Jadransko-jonskom regionu; ROBONETCBC, usmjeren na primjenu robotike, senzora i naprednih tehnologija za monitoring zagađenja mora i obalnog područja; Zero-C, koji se odnosi na obrazovanje i jačanje kompetencija za pomorski transport i logistiku sa nultim emisijama ugljenika; DecarBOATS, koji je fokusiran na dekarbonizaciju manjih plovila i lokalnog pomorskog saobraćaja; kao i JOINABLE, koji predstavlja vezu između čvrstog morskog otpada i cirkularne ekonomije.
Posebno bih izdvojio najnoviji projekat BioWaste2Energy, koji je veoma interesantan jer povezuje cirkularnu ekonomiju, lokalne resurse i energetsku tranziciju. Osnovna ideja projekta je da se postojeći bio-otpad, prije svega otpadna bio-ulja i drugi lokalno dostupni bio-resursi, iskoriste kao sirovina za proizvodnju biogoriva.
Proizvedeno biogorivo, odnosno biodizel i bio-lož ulje, biće testirano i primijenjeno u dva konkretna pravca. Prvi se odnosi na pogon trajekta na liniji Lepetane–Kamenari, kroz upotrebu mješavine dizel goriva i biodizela. U tom dijelu projekta partner nam je Javno preduzeće za upravljanje morskim dobrom Crne Gore, odnosno sektor zadužen za trajektni prevoz.
Drugi pravac odnosi se na korišćenje mješavine lož ulja i bio-lož ulja za pogon novog kotla koji planiramo da instaliramo u zgradi Pomorskog fakulteta Kotor. Na taj način projekat ne ostaje samo na nivou istraživanja, već povezuje lokalno dostupan bio-otpad, proizvodnju biogoriva, javni pomorski prevoz i energetsku efikasnost obrazovne infrastrukture.
Upravo u tome je njegova posebna vrijednost, jer pokazuje kako se konkretni lokalni resursi mogu pretvoriti u praktična rješenja za smanjenje emisija i podršku energetskoj tranziciji. Zato bih dodao da je njihov najveći doprinos u tome što pokazuju da Crna Gora, iako mala pomorska zemlja, može aktivno učestvovati u evropskim procesima koji se odnose na ovu oblast.
Učestvovali ste u ideji postavljanja prvih “zelenih koridora” u Jadransko-jonskom basenu, a u vezi putničkog pomorskog transporta (trajekti i kruzeri). Šta se do danas sa tim desilo u regionu i gdje je Crna Gora u tom projektu?
Važno je naglasiti da zeleni koridor nije samo pomorska ruta na kojoj plovi „čistiji” brod. To je mnogo širi koncept. On podrazumijeva koordinisani razvoj alternativnih goriva i brodova za njihovo korišćenje, logističkog lanca i odgovarajuće infrastrukture u lukama, digitalnih platformi, procedura za praćenje emisija, regulatornih i ekonomskih mehanizama koji takav transport čine održivim i konkurentnim, i dr. Ideja zelenih pomorskih koridora u Jadransko-jonskom regionu veoma je važna, posebno za putnički pomorski transport, jer su trajektne i kruzing linije po svojoj prirodi pogodne za planiranje dekarbonizacije.
Za razliku od dijela teretnog brodarstva, ovdje uglavnom imamo poznate rute, poznate luke uplovljavanja, ponavljajuće operativne obrasce i relativno jasne profile potrošnje goriva/energije. Upravo zbog toga trajekti i kruzeri predstavljaju dobar početni model za razvoj zelenih koridora, mjerenje emisija, testiranje alternativnih goriva i planiranje buduće lučke infrastrukture.
Kroz projekat GREENROUTES (Interreg IPA ADRION program) ova ideja je u našem regionu prešla iz opšteg koncepta u konkretnu fazu analize, pilot-mjerenja i pripreme regionalne strategije.
Projekat je usmjeren na razvoj zelenih koridora za kruzere i trajekte u Jadransko-jonskoj regiji, uz izradu strategije ovih koridora, razvoj metodologije za procjenu emisija i ugljeničnog otiska po putniku, online platforme, kao i formiranje partnerske mreže koja treba da poveže luke, akademske institucije, javni sektor i druge relevantne aktere.
U okviru aktivnosti koje se odnose na Crnu Goru posebna pažnja posvećena je trajektnoj liniji Kamenari–Lepetane kao potencijalnom zelenom koridoru. Mjerenja potrošnje goriva, analiza operativnih režima, procjena emisija i monitoring zagađenja okolnog vazduha predstavljaju osnovu za realno sagledavanje mogućnosti dekarbonizacije.
To je važno zato što se ozbiljna energetska tranzicija ne može zasnivati na pretpostavkama, već na podacima, mjerenjima i jasno definisanim Indikatorima.
Razvijali ste ideju održivog razvoja “Plavih ekonomija” kroz visoko obrazovanje i inovacije u zemljama Zapadnog Balkana-BLUEWBC. Zahvaljujući tome, Pomorski fakultet Kotor je partner-institucija na Erasmus + projektu za izgradnju kapaciteta u visokom obrazovanju. Gdje se do danas stiglo sa tim?
BLUEWBC (Erasmus + program) je bio posebno važan projekat jer je u fokus pomorskog obrazovanja stavio teme koje danas postaju jednako važne kao i tradicionalna stručna znanja, a to su inovativnost, preduzetništvo i sposobnost prepoznavanja novih razvojnih prilika u okviru plave ekonomije. Savremeno pomorstvo se brzo mijenja i više nije dovoljno obrazovati kadar koji poznaje samo postojeće tehnologije i procedure. Potrebni su studenti i profesionalci koji razumiju promjene, kreativno razmišljaju, prepoznaju probleme u praksi i mogu da razvijaju nova rješenja, usluge i poslovne modele. Jedan od najvažnijih rezultata ovog projekta bilo je uvođenje novih nastavnih sadržaja i predmeta iz oblasti inovacija i preduzetništva u redovne kurikulume Pomorskog fakulteta Kotor. Pored toga, postojeći predmeti su modernizovani temama iz oblasti plave ekonomije, održivog razvoja, inovacionih modela, digitalizacije, novih tehnologija i preduzetničkog razmišljanja.
Na taj način inovativnost i preduzetništvo nijesu ostali samo projektna aktivnost, već su postali dio formalnog obrazovanja budućih pomorskih stručnjaka.
Kroz projekat je dodatno razvijan koncept Centra za inovacije, istraživanje i preduzetništvo, kao mjesta gdje se akademsko znanje povezuje sa potrebama pomorske privrede, luka, marina, turističkog sektora i institucija koje se bave zaštitom mora.
Do 2024 godine, zakonodavstvo Crne Gore implementiralo je u svoju regulativu svih šest aneksa Konvencije MARPOL-a kroz Zakon o zaštiti mora od zagađenja sa plovnih objekata, Zakon o zaštiti vazduha, Zakon o zaštiti morske sredine i Zakon o sigurnosti pomorske plovidbe. Koji od ovih zakona na polovini 2026. godine smatrate potpuno funkcionalnim u praksi?
Crna Gora je napravila važan normativni iskorak uspostavljanjem pravnog okvira za primjenu MARPOL konvencije i drugih međunarodnih standarda koji se odnose na sprječavanje zagađenja mora i vazduha sa plovnih objekata, kao i na sigurnost pomorske plovidbe. Međutim, kod ovakvih pitanja treba jasno razlikovati formalnu usklađenost propisa od njihove stvarne primjene u operativnom sistemu.
Kao univerzitetski profesor, ne mogu formalno ocjenjivati funkcionalnost pojedinačnih zakona u administrativnom i inspekcijskom smislu, jer je to nadležnost institucija koje ih neposredno sprovode.
Ono što mogu da istaknem jeste da funkcionalan sistem ne zavisi samo od kvaliteta zakonskog teksta, već od kapaciteta da se taj tekst dosljedno primjenjuje na terenu. Za efikasnu primjenu ovih propisa ključni su jasne procedure, obučen inspekcijski kadar, kontinuiran monitoring, pouzdani podaci, digitalna razmjena informacija, laboratorijska i tehnička podrška, kao i dosljedno postupanje u slučaju utvrđenih nepravilnosti.
Posebno je važno da se nadzor ne zasniva samo na povremenim kontrolama, već na sistematskom praćenju brodskog saobraćaja, vrsta goriva, otpada, balastnih voda, incidenata, kvaliteta vazduha i stanja morske sredine.
Zato dalji fokus treba da bude na jačanju operativne primjene propisa, boljoj koordinaciji nadležnih institucija i izgradnji pouzdanog sistema podataka.
Samo takav pristup omogućava da pravni okvir postane stvarni instrument zaštite morske sredine, kontrole zagađenja sa plovnih objekata i unapređenja sigurnosti pomorske plovidbe.
Na jednoj od ranijih panel diskusija na temu kruzing turizma, rečeno je da će, protokom godina i povećanjem broja kruzera, biti povećan i broj lučkih inspektora. Šta vi o tome mislite?
Povećanje broja kruzera i ukupnog intenziteta pomorskog saobraćaja mora biti praćeno jačanjem inspekcijskih, nadzornih i analitičkih kapaciteta. Međutim, to ne znači samo brojčano povećanje broja lučkih inspektora. Ključno je da sistem bude stručno, tehnički i organizaciono osposobljen da prati sve složenije zahtjeve savremenog kruzing turizma.
Kruzing turizam donosi značajne ekonomske koristi, ali istovremeno generiše specifične pritiske na luku, grad i morsku sredinu. Ti pritisci uključuju emisije u vazduh, otpadne i kaljužne vode, brodski otpad, balastne vode, podvodnu buku, moguće incidente pri manevrisanju, opterećenje lučke infrastrukture, pritisak na urbani prostor i dr. Zato nadzor nad kruzing turizmom ne može biti samo administrativan, već mora biti multidisciplinaran i zasnovan na podacima.
U tom smislu, pored broja inspektora, jednako su važni njihova specijalizovana obuka, tehnička oprema, jasne procedure, digitalni sistemi za razmjenu podataka, koordinacija sa lukom, lučkom kapetanijom, inspekcijskim službama, Agencijom za zaštitu životne sredine, i drugim nadležnim institucijama.
Samo tako se može obezbijediti da kruzing turizam ostane ekonomski koristan, a istovremeno usklađen sa zahtjevima zaštite mora, kvaliteta života lokalnog stanovništva i očuvanja prostora.
Dali ste nemjerljiv doprinos razvoju Centra za istraživanje i preduzetništvo (Pomorski fakultet Kotor) koji je osnovan prije jedne decenije, razvijanjem inovacija i međunarodne saradnje. Kako Centar danas radi i na kojim projektima?
Centar je formiran svojevremeno kao Centar za istraživanje i inovacije Pomorskog fakulteta Kotor, kroz implementaciju veoma značajnog projekta realizovanog sa univerzitetom iz Alesunda u Norveškoj, uz podršku i finansiranje Vlade Kraljevine Norveške. To je bio važan trenutak za Fakultet, jer je tada institucionalno prepoznata potreba da se, pored nastavne djelatnosti, snažnije razvijaju primijenjena istraživanja, inovacije, međunarodna saradnja i veza sa pomorskom privredom.
Kasnije je, kroz implementaciju Erasmus+ projekta BLUEWBC, naziv i koncept Centra dodatno proširen uključivanjem komponente preduzetništva. Time je naglašeno da savremeni pomorski fakultet ne treba samo da prenosi znanje, već i da podstiče studente, istraživače i profesionalce da prepoznaju probleme u praksi, razvijaju inovativna rješenja i razmišljaju preduzetnički u okviru plave ekonomije.
Danas Centar za inovacije, istraživanje i preduzetništvo predstavlja jedan od važnih mehanizama kroz koji Pomorski fakultet Kotor razvija međunarodne projekte, primijenjena istraživanja i saradnju sa privredom, lukama, marinama, javnim institucijama i lokalnom zajednicom.
Njegova uloga je posebno značajna jer povezuje akademsko znanje sa konkretnim izazovima pomorskog sektora, kao što su dekarbonizacija, energetska efikasnost, alternativna goriva, zaštita mora, monitoring zagađenja, digitalizacija, robotika, senzori, održivo upravljanje lukama i marinama i dr.
Kako danas napreduje plan iz 2024. godine da se do 2027. edukuje nastavni kadar koji će studentima prenositi znanja iz oblasti dekarbonizacija, energetske efikasnosti, upravljanja novim brodskim motorima koji za pogon koriste LNG, vodonik, metanol, amonijak…? Da li je to dio programa Evropske unije “Zero C”?
Da, taj plan je direktno povezan sa projektom Zero-C u okviru programa Erasmus +, odnosno sa širim procesom jačanja kapaciteta visokoškolskih institucija u Crnoj Gori i Albaniji za obrazovanje kadra koji će razumjeti energetsku tranziciju u pomorstvu, lukama i logistici.
Zero-C je dio neophodne modernizacije pomorskog obrazovanja u skladu sa promjenama koje već oblikuju globalno brodarstvo. Ova potreba je jasno prepoznata i na međunarodnom nivou.
IMO danas posebno naglašava da su pomorci i pomorski stručnjaci u središtu energetske tranzicije, jer brodovi na alternativna goriva i nove pogonske tehnologije zahtijevaju dodatno obučene kadrove.
Kroz aktivnosti IMO-a i Maritime Just Transition Task Force sve više se ističe da prelazak na goriva kao što su metanol, amonijak, vodonik, LNG, LPG, biogoriva, kao i na baterijske i hibridne sisteme, ne može biti uspješan ukoliko ga ne prati odgovarajuća obuka nastavnika, pomoraca, inženjera, lučkih radnika i menadžera. Suština projekta Zero-C upravo je u tome da se nastavni kadar osposobi da studentima i profesionalcima prenosi znanja koja do prije nekoliko godina nisu bila standardni dio klasičnog pomorskog obrazovanja.
Danas više nije dovoljno da budući brodomašinski inženjer, nautičar ili pomorski menadžer poznaje samo konvencionalne brodske motore, dizel goriva i tradicionalne operativne procedure. Novi profil pomorskog stručnjaka mora razumjeti dekarbonizaciju kroz energetsku efikasnost, alternativna goriva, digitalne sisteme upravljanja energijom, emisije kroz životni ciklus goriva, sigurnosne rizike i regulatorni okvir IMO-a i Evropske unije.
Kroz Zero-C se zato radi na više povezanih nivoa. Prvi je edukacija nastavnog kadra kroz specijalizovane treninge i razmjenu znanja sa evropskim partnerima. Drugi je modernizacija postojećih nastavnih sadržaja i razvoj novih nastavnih materijala iz oblasti dekarbonizacije, energetske efikasnosti, alternativnih goriva i održive logistike.
Treći je razvoj programa cjeloživotnog učenja, jer energetska tranzicija ne pogađa samo studente koji će tek ući u sektor, već i postojeće profesionalce u brodarstvu, lukama, logistici i pomorskoj administraciji.
Kroz iskustva sa vašim međunarodnim kontaktima, kakvo je njihovo raspoloženje prema istorijskoj prilici Crne Gore da postane prva sledeća članica Evropske unije? I, kako će prema vašem mišljenju izgledati naši novi izazovi u pomorskom obrazovanju i pomorskoj industriji uopšte?
Kada razgovaram sa kolegama i partnerima iz inostranstva, moj utisak je da se na Crnu Goru gleda sa dosta pažnje i očekivanja. Prepoznaje se da imamo realnu šansu da budemo sljedeća članica Evropske unije, ali se takođe jasno vidi da se od nas očekuje posvećen pristup, naporan rad i konkretni rezultati. Drugim riječima, objektivna šansa postoji, ali se mora potvrditi kroz jačanje institucija, bolju primjenu pravila i veću profesionalnu odgovornost.
Za pomorski sektor to je posebno važno, jer je pomorstvo već sada izrazito međunarodno regulisana djelatnost.
Crna Gora nema veliku trgovačku flotu, ali ima veoma značajne pomorske resurse i aktivnosti: pomorce, luke, marine, kruzing turizam, jahting industriju, trajektni prevoz, pomorske agencije, logistiku, servisne djelatnosti i sistem obrazovanja i obuke pomoraca. Upravo u tim oblastima vidim prostor da se evropske integracije pretvore u konkretan razvojni impuls.
Kada je riječ o pomorskom obrazovanju, važno je naglasiti da naše pomorske školske ustanove već sada moraju biti usklađene sa IMO STCW konvencijom, a kvalitet tog sistema se provjerava i kroz evropske nadzorne mehanizme, uključujući EMSA.
Sa približavanjem članstvu u Evropskoj uniji, te provjere će biti još zahtjevnije, posebno u pogledu kvaliteta nastave, simulatora, procedura, evidencija, kompetencija nastavnog kadra i stalnog usklađivanja programa sa promjenama u brodarstvu.
Pored klasičnih pomorskih znanja, sve veći značaj imaće alternativna goriva, energetska efikasnost, digitalni i AI sistemi, sajber bezbjednost, zaštita mora i održivo upravljanje brodovima, lukama i marinama.
Zato evropsku perspektivu Crne Gore vidim kao priliku da pomorsko obrazovanje, institucije i privreda naprave iskorak zajedno. Samo ako te tri strane budu bolje povezane, Crna Gora može biti prepoznata kao moderna pomorska zemlja koja razumije budućnost zelenog i digitalnog…
Razgovarao: Nikola Vlahović, pomorstvo.info
