“More nije samo turizam”: Bruxelles vidi veliki potencijal Jadrana, evo gdje Hrvatska može najviše dobiti

Hrvatska u toj priči ima posebnu poziciju. Prema strateškom izvještaju PBZ-a i SRM-a, plava ekonomija u Hrvatskoj čini više od sedam odsto bruto dodate vrijednosti, a za sektore povezane s morem vezano je više od 150.000 zaposlenih. Kvarner je pritom jedno od područja u kojima se pitanje budućnosti plave ekonomije vrlo konkretno prelama – od razvoja riječke luke i saobraćajnog pravca do budućnosti ostrva, pomorske povezanosti i kvaliteta života obalnih zajednica. O tome može li Hrvatska svoj geostrateški položaj i izlaz na more pretvoriti u snažniju razvojnu prednost, i šta Brisel pritom očekuje od nje, razgovarali smo sa Zrinkom Ujević, šeficom Predstavništva Evropske komisije u Hrvatskoj.

Plava ekonomija u Evropi danas obuhvata daleko širi krug djelatnosti nego što bi se na prvi pogled pomislilo – ribarstvo i akvakulturu, obalni i pomorski turizam, pomorski saobraćaj, brodogradnju, lučke djelatnosti i proizvodnju energije iz obnovljivih izvora na moru. Zajedno ti sektori u Evropi zapošljavaju gotovo pet miliona ljudi, generišu gotovo 900 milijardi eura prometa i više od 250 milijardi eura bruto dodate vrijednosti.

“Kada je riječ o plavoj ekonomiji u Evropi, ne mislimo samo na privredni rast, već i na održivo upravljanje morskim resursima, zaštitu morskih ekosistema i jačanje otpornosti obalnih zajednica,” naglasila je Ujević. Za Evropsku uniju, dodaje, plava ekonomija predstavlja čvrstu vezu između konkurentnosti, inovacija i zapošljavanja s jedne strane te ciljeva održivosti i klimatske neutralnosti s druge.

Novi industrijski okvir

Prema posljednjem izvještaju Evropske komisije, udio plave ekonomije u hrvatskoj bruto dodatoj vrijednosti iznosi 7,3 odsto, najviše u cijeloj Evropskoj uniji. No, ta brojka nosi i svoju sjenku: obalni turizam i dalje čini veoma veliki dio te vrijednosti, dok potencijal plave ekonomije seže daleko šire – od pomorskog saobraćaja, luka, brodogradnje i akvakulture do obnovljive energije na moru, plave biotehnologije i novih pomorskih tehnologija.

Kroz Evropski fond za pomorstvo, ribarstvo i akvakulturu za period od 2021. do 2027. godine, doprinos EU hrvatskim ulaganjima iznosi 243,7 miliona eura, namijenjenih održivom ribarstvu, preradi, inovacijama te zelenoj i digitalnoj tranziciji. Tome se ove godine pridružio i novi industrijski okvir. Komisija je u martu donijela Industrijsku pomorsku strategiju i Strategiju za luke, s fokusom na modernizaciju evropskih brodogradilišta, čistije i digitalne brodove te razvoj luka kao energetskih, industrijskih i logističkih čvorišta. U septembru je pokrenut i Savez za industrijske pomorske lance vrijednosti, a kroz program Horizont Evropa slijedi inicijativa „Shipyards of the Future“.

“Evropski smjer je veoma jasan: plava ekonomija ne znači samo turizam i ribarstvo. Ona je sve više i industrijska, energetska i tehnološka politika – i upravo tu vidimo najveći prostor za njen dalji razvoj,” poručila je Ujević.

Najveće prepreke razvoju plave ekonomije, navodi ona, nisu specifične samo za Hrvatsku. Riječ je o složenim administrativnim postupcima, otežanom pristupu finansiranju, nedostatku vještina te potrebi za značajnim ulaganjima u čistu i digitalnu tranziciju – problemima s kojima se u različitoj mjeri susreću sve pomorske države članice. Poseban je izazov to što se na relativno ograničenom morskom prostoru susreće sve više aktivnosti: pomorski saobraćaj, ribarstvo, energetika, turizam, zaštita prirode, zbog čega dobro prostorno planiranje, koordinacija i predvidivi postupci izdavanja dozvola postaju ključni za privlačenje investicija.

Finansiranje inovativnih projekata, brodogradnje, modernizacije luka, čiste plovidbe i energije na moru zahtijeva značajna početna ulaganja, pa Komisija evropskim instrumentima nastoji povezati javni i privatni kapital. Jednako važno pitanje su ljudi i znanje: čista i digitalna tranzicija mijenjaju tradicionalna zanimanja u brodogradnji, pomorstvu i ribarstvu, dok istovremeno stvaraju potražnju za novim tehnološkim vještinama, zbog čega ulaganje u obrazovanje i prekvalifikacije postaje jednako važno kao ulaganje u samu infrastrukturu. Komisija pritom radi i na pojednostavljivanju evropskog okvira – prijedlog evropske uredbe o okeanima, koji će biti predstavljen do kraja 2026. godine, trebalo bi da smanji administrativno opterećenje i modernizuje pomorsko prostorno planiranje, dok se razmatra i pojednostavljivanje samog Evropskog fonda za pomorstvo, ribarstvo i akvakulturu.

Jačanje konkurentnosti luka

Evropski fondovi, istakla je Ujević, imaju ključnu ulogu u modernizaciji pomorskog saobraćaja i luka, koje Komisija danas posmatra ne samo kao saobraćajna čvorišta, već i kao energetska, industrijska i digitalna središta – poruka koja je u srži nove Strategije EU-a za luke i Industrijske pomorske strategije. Glavni instrument finansiranja saobraćajne infrastrukture ostaje Instrument za povezivanje Evrope (CEF), kojim se finansiraju luke, njihove željezničke veze, povezanost s mrežom TEN-T te infrastruktura za alternativna goriva i elektrifikaciju, uz kohezijske fondove, InvestEU, Inovacijski fond, Horizont Evropa i Evropski fond za pomorstvo, ribarstvo i akvakulturu.

Povezanost hrvatskih luka sa željeznicom i evropskim saobraćajnim koridorima Ujević opisuje kao ključnu za njihovu konkurentnost.

“Luka je konkurentna onoliko koliko je dobro povezana sa svojim zaleđem i evropskim tržištem. Hrvatska ima veoma zanimljiv geografski položaj – jadranske luke predstavljaju jednu od ulaznih tačaka prema srednjoj Evropi, a Rijeka je dio evropske osnovne TEN-T mreže i Mediteranskog koridora. Nova Strategija EU-a za luke iz 2026. ide korak dalje, posmatrajući luke kao strateška logistička, energetska i industrijska čvorišta Evrope. Bolja željeznička veza prema srednjoj Evropi znači da više robe može ulaziti u EU preko jadranskih luka i brže stizati do evropskog tržišta, čime se jača konkurentnost luka, rasterećuju putevi i diversifikuju evropski logistički pravci,” navela je Ujević.

Usklađivanje razvoja obale s očuvanjem Jadranskog mora, dodala je, prije svega zavisi od dugoročnog i integrisanog planiranja. Evropski pakt za okeane zato predviđa reviziju Direktive o pomorskom prostornom planiranju i Okvirne direktive o morskoj strategiji, uz podsticaj državama članicama na uspostavljanje i efikasno upravljanje zaštićenim morskim područjima. Uz okvir planiranja, EU je postavio i konkretne ekološke ciljeve – obavezu da se prepolovi zagađenje plastikom i hranljivim materijama te da se do 2030. godine obnovi 20 odsto evropskih morskih ekosistema, dok je Mediteran određen kao evropsko prioritetno područje za smanjenje zagađenja.

Obnovljiva energija na moru

Među najvećim rizicima Komisija ističe klimatske promjene, nedovoljnu otpornost obalnih područja te veliku privrednu zavisnost od obalnog turizma.

“Plava ekonomija u Evropi zbog snažne povezanosti s obalnim turizmom u periodima rasta može napredovati brže, ali je i osjetljivija na krize. U hrvatskom je slučaju ta osjetljivost još izraženija jer obalni turizam čini veoma veliki dio plave ekonomije,” upozorila je Ujević, naglašavajući važnost dugoročnog planiranja i veće diversifikacije privrednih aktivnosti uz jadransku obalu.

Obnovljiva energija na moru, dodala je, važan je dio evropske energetske tranzicije. Države članice dogovorile su zajedničku ambiciju od oko 88 GW odobalnih obnovljivih izvora do 2030. i oko 360 GW do 2050. godine, a Jadran je dio tog planiranja kroz region južnih i istočnih mora. Za razvoj vjetroelektrana na moru ključne su tri stvari: dovoljno razvijena elektroenergetska mreža, brzi i predvidivi postupci te dobro pomorsko prostorno planiranje, uz vođenje računa o zaštiti morskih ekosistema i drugih korisnika mora – ribarstva, pomorskog saobraćaja i turizma.

Za Jadran, smatra Ujević, riječ je o prilici koja nadilazi samu proizvodnju električne energije. Ona može podstaći razvoj luka, brodogradnje, specijalizovanih plovila i održavanja, odnosno cijelog novog industrijskog lanca vrijednosti.

Kao jednu od najvećih prilika plave ekonomije vidi upravo stvaranje kvalitetnih radnih mjesta tokom cijele godine, posebno na ostrvima i u obalnim zajednicama, te ističe kako „more nije samo turizam“.

“Tu su akvakultura i prerada, pomorski saobraćaj, brodogradnja i održavanje, čiste pomorske tehnologije, obnovljiva energija, plava biotehnologija te istraživačke i digitalne usluge. Komisija je zato ove godine predstavila prvu Strategiju Evropske unije za otporne i prosperitetne obalne zajednice, usmjerenu na to da ljudi na obali i ostrvima mogu ne samo raditi, nego i kvalitetno živjeti tokom cijele godine – uz dostupno stanovanje, obrazovanje, zdravstvene usluge, bolju povezanost i nova radna mjesta, s posebnim naglaskom na mlade. Instrumenti poput Evropskog fonda za pomorstvo, ribarstvo i akvakulturu, kohezijske politike, Horizonta Evropa i InvestEU-a, u kombinaciji s Evropskim paktom za okeane i prijedlogom novog budžeta za period 2028–2034., dodatno povezuju plavu ekonomiju s konkurentnošću i razvojem regiona”, dodala je.

Na pitanje koliko su hrvatske institucije i preduzetnici uspješni u korišćenju evropskih sredstava za projekte povezane s morem, Ujević ne govori o propuštenim prilikama, već o novoj generaciji mogućnosti koje tek dolaze. Samo kroz Evropski fond za pomorstvo, ribarstvo i akvakulturu za period 2021–2027. Hrvatskoj je obezbijeđeno gotovo 244 miliona eura, a hrvatski naučnici i preduzeća učestvuju i u programu Horizont Evropa. Prostor za nove projekte, ističe, posebno postoji u čistim pomorskim tehnologijama, digitalizaciji, modernizaciji luka i brodogradnje, održivoj akvakulturi, energiji na moru i plavoj biotehnologiji – upravo područjima koja Komisija sada stavlja u fokus kroz Evropski pakt za okeane, novu Strategiju EU-a za luke i Industrijsku pomorsku strategiju.