Izvor fotografije: Shutterstock.com
U prvom kvartalu novog milenijuma, osam najvažnijih morskih područja-prolaza, ključnih za svjetsku transportnu mrežu i globalno snabdijevanje, nalazi se u privremeno-povremenoj blokadi ili je proglašeno visoko rizičnim kao ratna zona.
Ovo, naravno, nije nova vijest, niti se radi o nekoj novoj pojavi. Ciklusi dobra i zla, rata i mira, smjenjuju se u skoro pravilnim razmacima već skoro pet hiljada godina. Tome nas uče i neka nova otkrića o životu nekadašnjih civilizacije.
Pisana istorija čovječanstva uglavnom se računa od “sumerskog pisma” u Mesopotamiji (Sumeru). Oko 3200 godine prije nove ere od kako su nastali najstariji poznati sumerski zapisi na glinenim pločicama, neka od tih prvih svjedočanstva o razvoju i migracijama ljudske civilizacije, govore i o plovidbi Persijskim zalivom, bilježe otpremu robe brodovima (tekstila, ulja, drveta, bakra i drugih sirovina), a u natpisu vladara Ur-Nanšea iz Lagaša navodi se da su „brodovi iz zemlje Dilmun donosili drvo“, što je jedan od najstarijih pisanih dokaza pomorske trgovine u istoriji.
Takozvani “Klinasti tekstovi” opisuju brodove, brodogradnju, posade, troškove transporta i lučke aktivnosti, što pokazuje da je plovidba bila organizovana i važan dio ekonomije tokom trajanja te civilizacije.
Američki oficir i istoričar iz XIX vijeka, Alfred Thayer Mahan, autor je prve i do danas najvažnije knjige o pomorskoj moći (“The Influence of Sea Power upon History, 1660-1783”). U njoj je pisao detaljno o tome kako su pomorska trgovina i ratne flote oblikovale uspon velikih sila. Njegove ideje imale su kasnije veliki uticaj na formiranje savremene pomorske politike i diplomatije Velike Britanije, SAD, Njemačke i Japana.
Ali, pomorski transport, trgovačke flote i njihove posade, kroz istoriju nisu uvijek pratile srećne zvijezde i anđeli čuvari…Nije bilo nijedne epohe u dalekoj i bližoj prošlosti a da im posao nije bio izložen ratovima, blokadama morskih prolaza, napadima pirata i pljački robe koju prevoze.
Istraživanja sukoba na morima i okeanima, od daleke prošlosti do današnjih dana, slažu se da je iz cjelokupnih pisanih svjedočanstava moguća sabrati ukupno oko 50 hiljada pomorskih okršaja, piratskih sukoba, napada na obale, kolonijalnih sukoba, i drugih zabilježenih pomorskih obračuna.
Tako je bilo od antičke Grčke, Punskih ratova i Persije, vizantijsko-arapskih sukoba, vikinških ratova, kolonijalnih ratova Portugalije, Španije, Holandije, Britanije i Francuske, do Napoleonovih ratova i oba svjetska rata te brojnih regionalnih i lokalnih sukoba u XX i XXI vijeku, širom svijeta…
Gruba, ali istorijski razumna procjena izvedena iz sačuvane pisane istorije svijeta, govori da je bilo oko 1.500 velikih pomorskih ratova za prevlast u globalnoj trgovini, a da je pomorskih bitaka (i drugih većih sukoba između ratova) bilo na desetine hiljada (do već pomentog, približno ukupnog broja).
Kontrola mora u istoriji ratova često je bila važnija od kopnenih pobjeda. Atina, Kartagina, Venecija, Portugalija, Holandija i Britanska imperija izgradile su svoju moć upravo u dominaciji na moru.
Ako se pod „pomorskim ratovima“ podrazumijevaju samo sukobi u kojima je kontrola mora bila glavni cilj, onda ih nema mnogo u odnosu na ukupnu istoriju ratovanja. Tu su među najpoznatijim Grčko-persijski ratovi (499–449 prije Nove ere), Bitka kod Salamine (480 godina prije Nove ere,) smatra se jednom od najvažnijih pomorskih bitaka svih vremena, kad je atinska flota slomila persijsku pomorsku nadmoć i time trajno promijenila tok evropske istorije.
Došli su potom Punski ratovi (264–146. p.n.e.), i posebno važan Prvi punski rat između Rima i Kartagine. Rim je bio kopnena sila, Kartagina pomorska. Tokom nekoliko decenija vodila se ogromna borba za prevlast na Mediteranu.
Mnogi istoričari smatraju da je upravo tada nastala prva prava velika ratna mornarica Rima. Tada je počeo i Rimski građanski rat Oktavijana i Antonija.
Skoro četiri vijeka trajala je borba za prevlast u istočnom Mediteranu.
Vizantija je zahvaljujući floti i čuvenoj „Grčkoj vatri“ uspjela da sačuva Carigrad i pomorske puteve. Došli su potom i ratovi “pomorskih” republika: Venecija, Đenova, Piza i Amalfi vijekovima su ratovali za trgovačke rute na Mediteranu.
To su, današnjim pojmovima rečeno, bili „ekonomski ratovi na moru“.
Ozbiljne pomorske ratove vodili su Engleska i Holandija uglavnom zbog trgovine i kontrole mora. Zabilježene su desetine velikih pomorskih bitaka oko prevlasti u Sjevernom moru i Kanalu (La Manche)…
Veliki sjeverni rat (1700–1721) vodila je Rusija Petra Velikog protiv Švedske i borba za Baltik i razvoj ruske mornarice (koji su bili ključni za stvaranje Rusije kao pomorske sile).
Ratovi Velike Britanije i Francuske (XVIII i početak XIX veka) Sedmogodišnji rat, Američki rat za nezavisnost i Napoleonovi ratovi vodili su se istovremeno na morima.
Bitka kod Trafalgara (1805) dala je Britaniji prevlast na morima za narednih par vijekova. Već 1812. godine Britanija vodi rat protiv SAD na Atlantiku i na Velikim jezerima. Rusko-japanski rat (1904–1905), pokazao je prvi put da jedna azijska sila može da porazi evropsku velesilu u modernom dobu. Čuvena bitka kod Cušime smatra se jednom od najsavršenijih pomorskih pobjeda u istoriji.
Onda je došao tragični Prvi svjetski rat (1914–1918), gdje su pomorska blokada Njemačke i podmornički rat odigrali ogromnu ulogu. Bitka kod Jilanda bila je najveći okršaj bojnih brodova u dotadašnjoj istoriji.
Pacifički front (Drugi svjetski rat) između SAD i Japana bio je vjerovatno najveći pomorski rat u istoriji čovečanstva. Bitke kod Midveja, Koralnog mora, Filipinskog mora i Lejtskog zaliva vodile su se na prostranstvima većim od mnogih država.
Pred kraj XX vijeka, jedna mala, kratka i besmislena invazija britanske vojne flote na teritoriji Argentine (osvajački Foklandski rat 1982) najavila je seriju regionalnih i lokalnih polu-ratnih incidenata, u decenijama koje su dolazile.
Kada bi postojala lista najpoznatijih pomorskih ratova, po značaju za svjetsku istoriju, u vrhu bi gotovo sigurno bili Grčko-persijski ratovi (Salamina), Prvi punski rat, Anglo-holandski ratovi, Napoleonovi ratovi (Trafalgar), Rusko-japanski rat (Cušima), Pacifički rat SAD-Japan u Drugom svjetskom ratu…
Bili su to sukobi u kojima je more bilo više od bojišta, jer se odlučivalo o sudbini civilizacija, imperija i globalne trgovine. A, globalna trgovina uvijek i jeste u najvećem broju slučajeva bila povod za obračune na moru.
Znajući prirodu ljudskog bića i njegovo mjesto “u lancu ishrane” na zemlji, nije čudo što tokom većeg dijela istorije trgovački brodovi nisu prevozili terete kakve danas poznajemo (nafta, ruda, kontejneri), već prije svega robu velike vrijednosti u odnosu na zapreminu. I, kao takvi bili su uvijek primamljivi za pljačku izazivanje ratova.
Među pet najvažnijih tereta kroz cijelu istoriju trgovačkog pomorstva (oko kojih sse otimale najveće sile), uvijek je bilo žito. Vijekovima unazad, Rim, Carigrad, Venecija, London i mnogi drugi veliki gradovi zavisili su od neprekidnog dolaska brodova natovarenih žitaricama.
Ali, ako su imperije preživjele zahvaljujući vojsci, još je tačnije reći da ni vojska ni imperije ne bi preživjele bez brodova za snabdijevanje žitom.
Kad je u sred Prvog svjetskog rata 1916., za posljednjeg cara Austrougarske na brzinu krunisan Karlo Habsburški, a njegova žena Zita od Bourbon-Parme za posljednju austrijsku caricu, narod je u južnoslovenskim krajevima pjevao: “Care Karlo i carice Zita, što ratuješ kada nemaš žita!”
Žita u toj fazi rata u luci Trieste nije bilo. Ni teretnih parobroda koji su ga prevozili.
Čitavom prvom polovinom XX vijeka, gotovo sva roba se ukrcavala pojedinačno (sistem “Break bulk cargo”). Pomorci i lučki radnici danima su na iskrcaju unosili vreće kafe, sanduke voća, bačve vina, mašinske dijelove i hiljade drugih predmeta. I, kao da je pisac avanturističkih romana naručivao te detalje: u luku bi, recimo, ušao brod koji bi od tereta imao 5.000 vreća kafe, 2.000 kutija cipela, 500 bačvi vina i 300 mašina. Zbog takvih “sadržaja” i prve velike mafijaške “familije” u Americi su početkom prošlog vijeka ratovale oko kontrole luka i robe u lukama..
U XX i XXI kontejnersko brodarstvo se etabliralo kao jedna od najvećih revolucija u istoriji pomorstva. Ono je promijenilo svjetsku trgovinu iz temelja, ali, sukobi na moru i oko mora opstajavaju. Danas su to pomorske blokade, moderna piraterija i regionalno-lokalni ratovi.
Savremeni britanski publicista Tim Marshall u svom djelu “Prisoners of Geography”, neke dijelove svijeta opisao je kao svojevrsni zatvor, jer su milioni ljudi koji žive u njima izloženi lošoj klimi i slabim darovima prirode, gdje nedostaje i vode i hrane i energenata.
Sa druge strane, oni krajevi svijeta gdje u XXI vijeku ima šta da se eksploatiše (nafta, gas, rude, minerali, zlato, dijamanti, platina…), takođe su “u lancima” kao taoci velikih sila i globalnih korporacija.
Marshall u svojoj knjizi nigdje ne kaže čiji je “zatvor” teži, ali se nekako podrazumijeva: sloboda nema cijenu, čak i u lošim vremenskim prilikama…
U vezi sa velikim pomorskim bitkama, ratovima na moru i piratima kao filmskom temom, skoro jedan vijek bavio se i Hollywood. U iskušenje da vjerno prikažu bitke za slobodnu trgovinu morima i okeanima, pali su i mnogi scenaristi i režiseri, a samo rijetki su uspjeli da nagovore velike producente na stvaralačku avanturu u tom žanru…
Od legendarnog spektakla “Pobuna na brodu Baunti” (“Mutiny on the Bounty”), snimljenog 1935., i u drugoj verziji 1962. (Clark Gable&Marlon Brando), pa sve do “Captain Phillips” snimljenog 2013., u kome “oskarovac” Tom Hanks glumi kapetana Richarda Phillipsa tokom otmice kontejnerskog broda “Maersk Alabama” od strane somalijskih pirata, traje stalna znatiželja ove industrije da “zaviri” u realni život na trgovačkim brodovima.
Ali, stvarnost na moru, sa obje strane života, daleko je od bilo kog filma i bilo čije umjetničke fikcije. Jer, na moru i oko mora i dalje traju sukobi. Uprkos tome, kao i uvijek, tako i danas, zahvaljujući pomorcima i trgovačkim flotama, svijet se i dalje uredno snabdijeva svim svojim potrebama.
Sve izvan toga su demagoške filipike o ljudskim pravima i potrebi za mirom u svijetu koje se šalju “sa najviših mjesta”.
Lao Ce, kineski filozof i teoretičar rata zapisao je šest vijekova prije Hrista: „Nema veće nesreće od želje za osvajanjem.“ A, njegov sunarodnik i teoretičar rata Sun Cu, u slično vrijeme tvrdio je: “Sva ratovanja zasnivaju se na obmani”.
I treći među kineskim mudracima, Konfučije, dodao je: “U pobjedi nema ljepote”.
Autor: Nikola Vlahović, pomorstvo.info
