Izvor fotografije: Shutterstock.com
Staru latinsku sentencu historia est magistra vitae (“istorija je učiteljica života”), mnogi ni danas ne shvataju ozbiljno. U svakoj generaciji, čitave društvene zajednice i raštimovani orkestri svjetskih državnika, kao ponavljači, iznova se suočavaju sa tom sažetom izrekom.
Da nikako ne treba zaboraviti njen smisao i poruku, govori i simbolična proslava 1. maja kao međunarodnog praznika rada, nastalog nakon dramatičnih promjena u svijetu krajem XIX i početkom XX vijeka. Na taj dan, 1886., radnici Čikaga ustali su protiv surove eksploatacije i ponižavajućeg statusa koji su imali u eri takozvane prvobitne akumulacije kapitala.
Nepunih vijek i po kasnije, u neizvjesnoj 2026. godini, taj datum je više od simbolike. Neke iznuđene pouke iz kriznih situacija u savremenim (ne)prilikam dovele su do toga da, recimo, Međunarodna pomorska organizacija (IMO), tek u decembru 2021. godine odobri Rezoluciju kojom su pomorci proglašeni ključnom radnim snagom.
Ali, simbolika 1. maja ima znatno dublje korijene. Ona velika “učiteljica života”, istorija koja se često i lako zaboravlja, a još češče ponavlja, čuva posebno intrigantnu hroniku tog datuma…
Recimo, u XIX vijeku, evropske luke su bile epicentri industrijskog napretka, pa je na dan 1. maja 1840. britanska kompanija Peninsular and Oriental Steam Navigation (P&O) pokrenula redovnu liniju između Engleske i Mediterana, čime je započela nova era parobroda.
Taj datum se smatra simboličnim početkom modernog evropskog pomorstva – prelaska sa jedrenjaka na parne brodove koji su povezali London, Gibraltar, Maltu i Aleksandriju.
U XX vijeku, 1. maj je često bio dan porinuća ili prvih plovidbi evropskih brodova. Njemačka podmornica U-1, prvi evropski vojni “podvodni brod” (kako su ga prvobitno nazvali), zaplovila je upravo 1. maja 1906. godine iz Kiela, otvarajući novo poglavlje u pomorskoj strategiji.
U isto vrijeme, Francuska i Italija su slavile radne praznike u brodogradilištima – dan kada su se porinuća brodova smatrala činom radničkog ponosa.
Gledano dalje u prošlost, valja pomenuti i 1. maj 1898. godine, kad je u ranu zoru, američka flota pod komandom admirala Georgea Deweya uplovila je u zaliv Manile. U samo nekoliko sati, španska eskadra je bila uništena, bez ijednog izgubljenog američkog broda. Ta Bitka kod Manile označila je početak kraja španske kolonijalne moći u Aziji i rođenje Sjedinjenih Država kao pomorske sile.
Deweyeve riječi „You may fire when ready, Gridley“ postale su simbol nove epohe u kojoj se more pretvorilo u pozornicu globalne politike.
Sedamnaest godina kasnije, 1. maja 1915., njemačka podmornica torpedovala je američki tanker Gulflight kod jugozapadne obale Engleske. Bio je to prvi američki brod napadnut u Prvom svjetskom ratu – događaj koji je potresao javnost i ubrzao ulazak SAD-a u sukob.
Rat na moru u takozvanoim Velikom ratu (1914-1918) postavio je pitanje trajne međunarodne bezbjednosti i slobode plovidbe. Ono je danas ključno u svakoj diplomatskoj aktivnosti i međunarodnim pravnim dokumentima.
U jeku Drugog svjetskog rata, 1. maja 1945., australijske trupe su se iskrcale na ostrvo Tarakan na Borneu. Operacija je bila dio šire kampanje oslobađanja jugoistočne Azije, uz podršku savezničke mornarice.
Tarakan je bio mali, ali strateški važan – njegovi naftni izvori i luka činili su ga ključnim za kontrolu Južnog mora. Iako se o toj bici danas rijetko govori, ona je bila primjer kako se pomorska logistika pretvara u političku moć. U tom smislu je mogla biti poučna za one koji se danas nalaze “vezani u čvor” na jednom od najvažnijih svjetskih pomorskih ruta…
Ipak, pomorstvo (kako prošplost govori) nije samo borba i trgovina. Ono je za mudre stratege pomorskih zemalja i laboratorija inovacija…Na dan 1. maja 1949. godine, američka mornarica je sa broda lansirala raketu Viking, prvi eksperiment koji je spojio pomorsku tehnologiju i svemirska istraživanja.
Taj trenutak označio je početak mornaričkih svemirskih programa, koji će kasnije dovesti do satelitske navigacije i komunikacija bez kojih su današnji brodovi nezamislivi.
Istorija takođe neće zaboraviti ni one velike humanitarne akcije koje su se diešavale na dan 1. maja, poput onog iz 1980., kad je jedanaest američkih ratnih brodova učestvovalo je u operaciji spašavanja kubanskih izbjeglica tokom takozvanog Mariel exodus-a. Na hiljade ljudi su tog dana pokušavale da pređu morem na teritoriju Amerike, u improvizovanim čamcima. US mornarica je tog dana postala simbol humanosti i solidarnosti. Taj 1. maj podsjetio je svijet da more nije samo granica, nego, vrlo često, i put prema slobodi.
Od Deweyeve pobjede kod Manile do rakete Viking i spašavanja izbjeglica, 1. maj u pomorskoj istoriji znači i pouku o tome kako se ljudska energija i znanje pretvaraju u snagu koja pokreće svijet. More pamti sve. Tamo su i pobjede i tragedije i inovacije i novi život, podsjetnik da rad, hrabrost i znanje ne poznaju granice između kopna i okeana.
Za pomorce i pomorstvo, 1. maj je priča o ljudskoj upornosti, o moru koje nikada ne miruje i o ljudima koji ga nikada ne napuštaju. Za radnike u lukama i brodogradilištima takođe…
Mnogi evropski brodovi su porinuti upravo 1. maja, kao znak poštovanja prema radnicima koji su ih gradili. U Italiji, Francuskoj i Njemačkoj, brodogradilišta tog dana su često znali da organizuju “Dan otvorenih vrata”, gdje su porodice radnika mogle vidjeti brodove prije prvog dodira sa morem.
Danas se 1. maj u brodogradilištima obilježava na drugi način, uz prezentacije novih tehnologija, automatizovanih linija i ekoloških inovacija. U evropskim centrima poput Fincantieri (Italija), Meyer Werft (Njemačka) i Navantia (Španija), radnici i inženjeri zajedno slave tradiciju koja traje više od dva vijeka: rad koji pokreće more.
Poslije Drugog svjetskog rata, 1. maj je u evropskim lukama postao dan solidarnosti pomoraca. U Roterdamu, Belfastu, Hamburgu i Trstu, sindikati su organizovali parade i okupljanja mornara, mehaničara i lučkih radnika. More je postalo simbol zajedničkog rada – prostora gdje se evropske nacije susreću, sarađuju i dijele odgovornost za sigurnu plovidbu.
Na dan kada se širom svijeta slavi rad, more ima svoje tihe, ali snažne priče o ljudskom trudu, hrabrosti i tehnološkom napretku. 1. maj nije samo praznik kopnenih radnika – to je i datum koji je obilježio nekoliko prekretnica u istoriji pomorstva, od bitaka koje su mijenjale imperije do prvih eksperimenata koji su otvorili put modernim mornaricama.
Mada se 1. maj, praznik rada, često poklapa sa uzbudljivim pomorskim događajima koji govore o ljudskom naporu i disciplini, svi lučki radnici, pomorci, inženjeri, kapetani, zapovijednici brodova, znaju da njihov rad ne poznaje praznike, jer more ne spava. U svakoj luci, na svakom brodu, 1. maj je dan kad se bolje vidi težina ali i plemenitost poziva koji su odabrali. Jer, na svojim leđima nose odgovornost za živote, teret i sigurnost svijeta.
Ali, u svijesti velikih pregalaca, onih koji daju cijelog sebe u svemu što rade, uvijek stoji radost kreacije i novih podviga. U njemačkoj tradiciji postoji izreka posvećena procvatu prirode i ljudi:
“Alles neu macht der Mai” – “Maj sve obnavlja”. I život i stvaralaštvo.
Autor: Nikola Vlahović, pomorstvo.info
