Izvor fotografije: Shutterstock.com
U antičko doba plovidba morem je bila nužnost, važnija od samog života, o čemu govori i stara latinska izreka: Navigare necesse est, vivere non est necesse (Ploviti je nužno, živjeti nije nužno) koju je Plutarh, slavni filozof, istoričar i biograf pripisao velikom vojskovođi Pompeju (Gnaeus Pompeius “Magnus”), savremeniku Julija Cezara.
Ali, ozbiljne plovidbe nije bilo bez jedara i to su znale one ranije civilizacije, prije veličanstvene, grčko-rimske, a znaju i ove današnje koje teže “čistoj energiji”.
Najmodernija jedra danas izrađuju se od kompozitnih laminata (karbonska vlakna, aramidna vlakna poput Kevlara, UHMWPE poput Dyneeme/Spectre) i koriste 3D tehnologije oblikovanja. Oko toga se utrkuju i njihovi najpoznatiji proizvođači poput North Sails, Quantum Sails i Doyle Sails.
Prvi prikazi jedara iz Egipta potiču iz perioda oko 5000. godine prije Nove ere, i govore o brodovima sa pravougaonim jedrima koji su plovili Nilom i Sredozemljem. Feničani i Grci su ih koristili oko 1000. godine prije Nove ere.
Ali, kad su prva kineska jedra razvijena za vrijeme dinastije Han (između 206 i 220 godine prije Nove ere) predstavljala su pravu revoluciju u pomorskoj tehnologiji: bila su izrađena od bambusa i svile, sa karakterističnim zakrivljenim oblikom koji je omogućavao izvanredno iskorištavanje vjetra.
Dalja hronologija kaže da su se tada razvijali i prvi teretni brodovi sa velikim jedrima i galije koje su kombinovale vesla i jedra. Kineski kanui i polinezijski katamarani pokazali su ranu upotrebu višetrupnih konstrukcija, što je kasnije inspirisalo moderne katamarane.
Prva pravougaona jedra davala su jednostavnu kontrolu vjetra. Kasnija kombinacija glavnog i pomoćnih jedara, poznata kao trouglasta jedra (latinska) dala su bolju upravljivost i idealan aerodinamički profil…
Transformacija sastava jedara duga je bila hiljadama godina. Počelo je od lana i pamuka, nastavilo prelaskom sa običnog do debelog platna, pa stiglo do sintetičkih vlakna (Dacron, Kevlar, Mylar) koja se u jedrima počinju koristiti od XX vijeka (1930, Bainbridge International proizvodi prvi sintetički materijal za jedra). Već 1953. godine, Dacron (tkani poliester) postaje standardni materijal, zahvaljujući trajnosti i otpornosti na vlagu. Njega brzo zamjenjuje pamuk.
Tokom 1970. godine Mylar (poliesterski film) počinje se koristiti u laminatnim jedrima, često u kombinaciji sa Kevlarom ili drugim vlaknima, jer bolje zadržava oblik jedra.
Od 1982. Kevlar (takozvana “aramidna vlakna”) uvodi se kao vrhunski materijal za regatna jedra, zbog visoke čvrstoće i male težine. Kevlar je ovim trajno promijenio regatne performanse. Danas se kombinuju različita vlakna (Spectra, Technora, PBO) kako bi se postigla ravnoteža između trajnosti, težine i oblika jedra.
Ali, priča o jedrima i jedrenju, prije svega je traktat o jednom spektakularnom arhetipu slobode koju je čovjek otkrio i sebi prilagodio u mjeri koju mu je vis maior (sila boga i prirode) dala.
U doba kraja istorije (prema tumačenju Francisa Fukuyame, tvorca te škole mišljenja), jedrenje je povratak ritmu prirode u vremenu algoritama i opšteg ubrzanja svih procesa.
I zaista, nigdje tako kao na jedrilici čovjek nije dio grandiozne simfonije vode, vjetra, sunca i tišine, protagonista poslednjeg analognog čina, sa rukom na konopu i pogledom na horizont.
Ako današnje ljudsko biće uz malo zrna mudrosti i prirodnog otpora preživi nastupajuću apokalipsu transhumanizma, jednom će ponovo da otkriva prirodni tok stvari. Otkriće i već davno otkriveno: vjetrom se ne može komandovati, njemu se valja prilagoditi.
Jedrenje u elementarnom smislu kretanja nije definicija brzine, nego dubine smisla onoga što čovjek čini i čemu na putu ka slobodi teži. Jer, jedro mjeri vrijeme u dahu vjetra, ne u megabitima i sekundama.
Privlačnost savremenog načina jedrenja leži u paradoksu: jeste tehnološki sofisticirano, ali je istovremeno i arhaično. Od inženjerske preciznosti do težnje za “Old-world elegance”…
Najpoznatije i najskuplje jedrilice na svijetu danas su luksuzne superjahte poput Koru Jeffa Bezosa, Black Pearl i Maltese Falcon, koje spajaju klasičnu estetiku s najnaprednijom tehnologijom jedrenja.
Njihova vrijednost prelazi stotine miliona dolara, a dizajn potpisuju vodeća brodogradilišta poput Oceanco, Royal Huisman i Perini Navi. I to nisu samo skupa plovila najbogatijih nego, kako jedna analiza postmoderne subkulture kaže: “To nisu superjedrilice, nego pokretne umjetničke instalacije koje spajaju inženjersku preciznost, ekološku svijest i filozofiju slobode”.
O takvim jedrima i jedrenju, pisali su svi veliki svejstki književni bardovi, a Joseph Conrad u romanima Lord Jim i Typhoon opisuje more kao moralni prostor, gdje se čovjek suočava sa samim sobom, kad je “na jedrima”.
Aristotel je jedrenje vidio kao umijeće ravnoteže između prirodnih sila i ljudske svrhe (phronesis, praktična mudrost, koja vodi brod kroz promjenjive uslove). Pisao je o tome i veliki Seneka, čuveni stoik, i rekao između ostalog da je more “učitelj smirenosti” te da “vjetar nije taj koji određuje smjer, nego način na koji postavimo jedra.”
U praktičnom i simboličkom značenju, jedrenje je stvar unutrašnje kontrole i samosvijesti. Michel de Montaigne u svojim “Ogledima” govori o plovidbi kao o putovanju kroz svoju nesigurnost, gdje čovjek koji jedri shvata da ne vlada silom prirode, ali da može da bira kako da reaguje na nju.
Jedra su vjekovna opsesija slikara, pa su se njima bavili Claude Monet, Turner, Sorolla ( i domaći velikani kao Vlaho Bukovac i Petar Lubarda koji su prikazivali jedra kao svjetlost i pokret, kao metaforu prolaznosti i nade). Jedro je u likovnoj umjetnosti ostalo zauvijek metafora za dušu, ono što hvata vjetar, ali ga ne može posjedovati. U romantizmu je jedro bilo borba i uzvišenost, u impresionizmu svjetlost i prolaznost, a u modernizmu energija i apstrakcija.
Jedro je viđeno i kao platno koje diše, kao materijal i kao ideja, pokret koji ne prestaje, svjetlost koja se mijenja i tišinu koja govori.
Na kraju ovog dijela duge istorije jedrenja i pomorske tradicije pradavnih civilizacija, pojavio su duh dobre nade i neumrlog optimizma: najveće jedro na svijetu trenutno se nalazi na superjedrilici Black Pearl, trojarbolnoj jahti dužine 106 metara, čija jedra pokrivaju površinu od oko 2.900 kvadratnih metara. Svako jedro izrađeno je od karbonskih vlakana i kontroliše se automatski pomoću DynaRig sistema.
Holandsko brodogradilište Oceanco porunulo je u more ovaj ploveći prizor 2018. godine sa trojarbolnim sistemom i automatskim upravljanjem (materijal jedara je od karbonskih vlakana i kompozitni laminata a njihova ukupna površina je oko 2.900 m² i mogu se potpuno razvući ili skupiti u manje od 6 (šest) minuta, bez ljudske intervencije na palubi. Visina njegovog jarbola je 70 metara i nije sklon žurbi: maksimalna brzina je do 30 čvorova (oko 55 km/h).
Dum spiro, spero rekoše Rimljani (Dok dišem nadam se), jer uvijek postoji vjetar koji nas može ponijeti dalje. A, plovidba je nada u pokretu, dokaz da čovjek, i kad ne vidi obalu, vjeruje u horizont…
Autor: Nikola Vlahović, pomorstvo.info
